Lauaxeta

ARRATS BERAN

Fitxategi hau “liburu-e” bildumako alea da,
liburu elektronikoen irakurgailurako prestatua.

Liburu gehiago eskuratzeko:
              http://armiarma.com/liburu-e

Bertsio informatiko honen egilea: Josu Lavin; Urkiola, 1-1C 48990 - Getxo (Bizkaia)

http://klasikoak.armiarma.com/

Egileari buruzko informazioa:

       http://zubitegia.armiarma.com/egileak/00221.htm

ARRATS BERAN

URKIAGA'TAR ESTEPAN

LAUAXETA

MCMXXXV

Eskeintza

Aranbaltza eta Castillo

- Zumeltzu'tar Ander'i

Adizkidetasun-sendagarritzat

U'tar E.

AURRE-ITZA

       Ludi onen bestaldez loratzen diran landaraen usañak goxalde bakotxak dakarkidaz. Auxe da neure sakona! Bestiak entzuten eztaben egal-otsa neure gelara yatort eta barneko zugatz onettatik txorijak aidatu ziranarren, abar-dardarea ezta amattu.

       Neurez betirarte ixilduko nintzan, barruko ixurpen oneintzat ezpaitago azal ederrik. Euzkeraz batez-be! Erabillijak ixan diran izkuntzak bost jarrai-bide erakutsi dagiskegubez, baña ele onen iruliak gerau gara.

       Arrokerijaren abotsai jaramon-egin ba-neutsoen, idazkirik ezeukazuben, iñoren aburubak atzaldu dagikiezan akatzak eta bost neronek dakidazalako. Baña adibide bati gagokijozan. Aberatsaren semiak eskutau dagikez bere laukuak arein zain ezpaitagoz ogittarako. Txiruari etxagoko orren besterik.

       Elerti-zale nazan onek ziarkeri ta pirtxilleritzat daukodaz olerkijok. Maisialarijak esango dabez esatekuak! Baña ele lander baten seme jayo nintzan ezkero bertso ñimiño oneik, be, argittara datorz.

       Amaika bidar jagi ixan naz izneurtuben ala, amaika bidar, ostera, erri onenganako mattasunak olerkijetara nauzu. Elerti-zaliak ezetz, abertzaliak bayetz! Nori nagokijoke? Bestiai txaluak jo edo noxian-bein sorayokeriz barre-egittia, eztijagua neuretzat litzake.

       Solasketan ibilteko bixija nozu, orrattiño aberrijaganako larrijak jaso nau. Agur, ba, seme xurrok. Elertijak etzaube babestuko, abertzaletasunak baño.

       Erranak eder, egiñak lander.

NESKATXU GORRISKA BATI

Geure neskatxu gorriskea,

argi utsa don goiz betea!

Urre dozan artotzak,

zidar dozan errekak.

Geure neskatxu gorriskea

zetan agon eguzkittara?

Dardai bixiz, eure mattale,

argi ori yatorn landara.

Eguzkija don edertzale!

Geure neskatxu gorriskea

noruntz galdu intzanatan?

Ene usoño zurijok

zuaze aren billa!

Lilli-arteko ixilla

nastau egixube txorijok!

Argizko goiz betea

aguan eder muñoetan!

Geure neskatxu gorriskea

galdu azanat eguzkittan!

ZELAYETAKUA

Zelaira dua neskatxa:

—axia dabil loretan—.

Zelaira dua neskatxa

mattasun-kanta kantetan.

Argi daukazuz begijok

gorputza dozu liraña:

abestu daigun bi-bijok.

Abestu daigun zelayan

soin orren lilli-usaña,

millazkaen antzo dantzan.

Zelaira dua neskatxa:

—erliak mur-mur loretan—.

Zelaira dua neskatxa

mattasun ona topetan.

Dantza-dantzari bedartzan

Ete-gara udabarrijan?

Ara txindor bi zugatzan.

Txirula ta danboliña

entzuten dira mendijan.

Zeruba dagon oztiña!

Zelaira dua neskatxa:

—ingumak dardar loretan—.

Zelaira dua neskatxa

mattasun deuna gordetan.

Barre-dagigun leunkiro

barre auxe dan ixilla!

Tanbolin, abil, astiro!

Mendiko axe biguna

ator zelaira lora-billa,

lorak eta mattasuna.

Zelaira dua neskatxa:

—axia dabil loretan—.

Zelaira dua neskatxa;

—Urretxindor bi kantetan!—.

EIZTARI AUNDIJA

              Albisu'tar Kepa'ri

               I

Bai eder urten zala basora

       bitxidor berdez!

       Soñanzki-ordez

goiz utsa jaurti eban lepora.

Zelan joiazan aren uztattik

       beredin dardai!

       Zugatz-adarrai

etxaken geldi uso ederrik.

Mendiko ixiltzain zaran otsua!

       Zeure zaurijak

       ziran gorrijak!

Orru bat baño etzan basua!

Goxa janzkitzat soñuts-ganian,

       bai eder zala

       gaste garbala!

Errege bat zan pagodi-pian!

               II

Oyanak dettu euzan odeyak,

       —goi-txakurdija—.

       Eurein ausija

atsegin dabe urtzi ayerlak!

Ezer bakanen baten eiztari

       ortzi gustijak

       suzko gezijak

jaurti eutsozan baso ittunari.

Norena ixan zan ayots sotilla?

       An zetzan illik

       goxez jantzirik

atera zana! Mendiko ixilla!

Eiztari Aundi, —zeure aztarra—

       aran-ganean

       uztai-antzean

estu eguan goiko ostadarra!

EZKONTXA-GOXA

Zaldi-otsak axian

—urkijak dardari—.

Kanpai-otsak torrian

—zuriz jantzi zadi!—.

Neskatxa zuriz dago

—ezkongei politta—.

Kopeta daukan eder

jazmiñez esitta!

Leyuan zagoz gertu?

Senargaya or dozu!

Zaldi-otsak axian

—iñor dator larri—

Kanpai-otsak torrian

—zuriz jantzi zadi!—.

Estalkai zuriduna,

gonantza gorrija.

Or dator mattasuna

egadun lilija!

Arin dabiltz liparrak,

gordez duaz ixarrak.

Zaldi-otsak axian

—galdu dira urruti—

Kanpai-otsak torrian

—Zuriz jantzi zadi!—.

—Ene ama, ezkondu

ezkondu gura naz.

Goiz-goiz erdija dogu,

enarak ba-duaz.

Itxasua dan urdin,

makalak egon-ezin!—.

Zaldi-otsak axian

—iñor ezta agiri!—

Kanpai-otsak torrian

—baltzez jantzi zadi!—.

BERTSO ZARRAK

Bixitzan

zoruntsu gadixan

biar dogunaren gauzeza!

Kanteak,

ardau-edontzijak

eta mattasun baten poza.

Abestu,

ontzi betia ustu

matte danarekin batean.

Barre-egin

eta ezpan-arin muin bat ostu arrats-berean.

Argidun

berein gauza txukun

ludi onek daukaz grazian.

Ederren

ogei urte lerden

gorputz baltziskan diranian:

bixitzan

zoruntsu gadixan

biar dogunaren gauzeza!

Kanteak,

ardau-edontzijak

eta mattasun baten poza!

ETXE ORI!

Ollarren zidarrezko turutak

goxaren bidietaz yatorzak!

Lotan zagozen egal zurijok

otsez bete egixubez lerdijok.

Etxeñoi, goxaldeko bakian

ederren ago areitz—artian!

Garitzetan dardaiz dok argija

ta urrezko eurittan yagok mendija.

Itturri baten txirula-otsak

musker-musker yaukezak artotzak.

Etxeñoi, egurdiko bakian

ederren ago areitz—artian!

Ikus-eziñak dozan gotzonak

joten yuezak amets-kanpayak.

Gabaren begija dokan urdin!

Ego-ertzi, otoirik, egon-ezin!

Etxeñoi, gabaro argitsuban

ederren ago areitz—artian!

ORAINGO MATTARIJAK

Bide luzez lagun ixan aut illargi

baña ire kiñurik baratzan etxagok.

Zidarrezko bitsa zaldijak jarijok

eta lora-artian dana dok barreirri.

Egun-trukez goxak yaukokan saneurri

urre-duket bati antza kendu dautsok.

Oxin-ertzan lokiz yagokan zaldittok

osorik edan au? Or yatork ortzargi!

Erroma alai baten zaldiño gogorra

azkar mendi orreik igaro egixak

ostu yuaguk, ba, gabaren altxorra.

Irrintzi ta jauzkaz goxaren bidetan

neure Julenetxu'k dizdiz bekusazak

lau illargi zuri eure zangopetan.

BURTZAÑA

Bedar ezez burdija,

—arrats onen usaña!

Ain samur abestija,

norantz zuaz burtzaña?

Lats-axia kantari

eta zumak dantzari.

Landa zabalen jaunoi,

burdi orrek darua

bideskako kirrinkaz

zelaiko gentz osua.

Bedar ezez burdija,

—arrats onen usaña!

Ain samur abestija,

norantz zuaz burtzaña?

Lerdijak ez bijotzik,

ezta arratsak samiñik.

Zeuri adi neskatxak

itxi dabe biarra.

Akulu orren puntan

dizdiz daukozu ixarra?

Bedar ezez burdija,

—arrats onen usaña!

Ain samur abestija,

norantz zuaz burtzaña?

Gorri daukez gingillak

idijon burkoyalak!

Landa zabalen jaunoi,

—gentzaz burdi aztuna—

kirrinkaz ba-darozu

neskatxen mattasuna!

Bedar ezez burdija,

—arrats onen usaña!

Ain samur abestija,

norantz zuaz burtzaña?

ESPETXEKUARENA

              Artalarrea'tar Miren Terese'ri

                 I

Itxaso orren narru nabarra

pantera batena dirudi!

Espetxeko atezain zarra

itxi nagik goxeko bidari.

—Tori giltzok, urrezko giltzok,

ta bete egikek itxas-miña.

Axioin egal-puntan daukok

iñok txastau-bako lurriña!—

—Noiz arte lagako nauk azke

zidarrezko itxaso zabalan?—

Azke az gura dokan arte

goiz ederroi matte-dagijan!—

                 II

Neure mattiaren oñotsak,

—urretxindor ori ago ixillik—

bide argijetaz yatorzak!

Atezaña, azke laga nagik!

—Tori giltzok, urrezko giltzok,

mattasuna yabilk landetan.

Esku zurijan muin-egijok

eta laztan bat begijetan—.

—Mattasun pozkarri orrentzat

azke nabilkek ler-artian?—

Zintzoro matte-dagijantzat

giltzik etxagok espetxian!—

                 III

Aberri amaren negarra

neugana yatork mendijetatik!

Espetxeko atezain zarra

bein sollik azke laga nagik!

—Agur giltzok, urrezko giltzok,

guda-otsak dozak landetan!

Arren, itxi ondo atiok

eta galdu zatteze uñetan—.

—Baña aberri ama aldezteko

enauk itxiko kate-barik?—

Eure erri orri azkatzeko

etxak iriko espetxerik!—

SÉVRES'KO MURKUA

Murko eder au ñori, Dukeme argijoi!

Sévres'ko urre-sutan ar eban oztiña,

—euriz-gero dakuskun zeru-arte diña—.

Mun batez bemotsozu ezpanen gorrijoi,

Ta txistu eze orrek, artzain irarrijoi,

aintziran igiko dau kisñien pinpiña.

Abade gaste batek diño matte-miña

eta bere neurtitzak bai-dirudi otoi.

Neure egarrijen ura murkuan daukazu

garilleko urbelak dagerren gardenaz.

Ordez ixuri eizu irrijoin altxorra.

Eta ederkun osoz bete bemostazu;

edari zerutar bat bai'litzan edanaz

ezpan oneik daukentzat ozko betikorra.

IZLAPURRA

                 I

Zortzi arraunlari barruban

—zidar utzezko arraun miak—,

izlapurren nagosi jaunak

ontzi zurija arin eroyan.

Nok lekijan aren kantea

dantza-eragitteko ixurdian!

Kanta ori dantzun neskea

bati dago lillura leunai.

Itxasuan diran izpijak!

Zenbat uso-itzal goiz argijan!

Izlapurren nagosi jaunak

ontzi zurija arin eroyan.

                 II

Kaya matte-dozu, neskatxa?

Diz—dizko tantaz dozuz oñak!

Gorputz eder orren bekatxa

nabaitzen dabe uin urdiñak.

Zortzi arraunlari barruban,

noruntz ete-dua itxontzija?

Axioi, putz-egik eunetan

iradu dok, ba, goiz garbija!

Abestiz datorren ontzijan;

—ura bare, ortzia oztin—,

abestiz datorren ontzijan

nor aldendu datteken urrin!

                 III

Ekin, arraunlari gastiok;

orain agertu zeben ala!

Zidar utzezko arraun miok

ebai begije itxas zabala.

Axoyalak axian duaz

ta onduan dantzan arrañak.

Izlapurren kanta leunakaz

baretzen dira uin urdiñak.

Ontzi-puntan nagosi jauna

zein arin ixontzija joyan!

Urrunan zan barre leunena

eta iñor etzan kai-ganian!

KANTA ARIÑA

Edanak

busti begistaz ezpanak!

Eder-min

betiko moskortu nedin.

Gauza danetan dakusat

barre ta kanten prisea.

Ba-yuat

soin gaste onen lorea!

Etzunik

edan daidan neurri-barik.

Oindiño

soin onek mun-miña diño.

Arinka duaz urtiak

baña pitxerra beti on.

Gastiak,

ezpanak legor ez egon!

Moskorra,

gabaren azken-altxorra;

bixitzak

ostuten daustaz jorralak,

baña neure lagun adi.

Gastaro au galtzekuan,

gal bedi

edontzi baten kolkuan!

ITXASTAR GASTE BATI

A itxastar lerdena,

begi-urdin zana

jun yakun ipar-edurretara!

A itxastar lerdena

solo-jaube zan itxas-ertzian

ta sartu euzan berein landara!

Ur ta lur-zale ziran begijak

pozik eukozan baratz-ganian

noiz sortuko, be, lilli argijak,

A itxastar lerdena,

mayatzik leunena

loren lekatara

mosu samurrez eldu zanian,

a itxastar lerdena

jun yakun ipar-edurretara!

NARKIS

Ja-jai,

goiz abil alai!

Billoxik noruntz ua mutil?

Altza-peko itturri gardenak

bere txirulak jotzen yozak!

Sugar utsetan berein pipil?

Ja-jai,

goiz abil alai!

Lamin-batza yagok uretan?

Goxeko axe ozkirrijak

dantzan yarabiltzak lillijak!

Zenbat ispillu zidarretan!

Ja-jai,

goiz abil alai!

Ur garbijan eure begijok,

ta lorak eure niñi-barnan!

Narkis, jausi-barik errekan

soñoi argijegija baitok!

Ja-jai,

goiz abil alai!

Itturri-txirulak otsetan!

Begijotan zer daukak mutil?

Muño-ganetan berein pipil,

lorarik ederrena uretan!

Ja—jai,

goiz abil alai!

GOXALDEKO OTOYA

Goxaldeko otoya

zeureganuntz doya.

Orra larrosak

urrezko erlez.

Dantzan mertxikak

latsaen axez.

Nun don goiz argi?

Abarrak txoriz

piji-pijo-pi.

Goxa zugatzan

intzezko dizdiz.

Goxa don landan!

Goxaldeko otoya

zeureganuntz doya.

Mendi oztiña

laño zurijan.

Itxaso-miña

axeunontzijan.

Nun dan goiz argi?

Kanpakaz torriak

dindon ta dindan,

Ixo lausuak!

Goxa don garbi

eure irriparran!

Goxaldeko otoya

zeureganuntz doya.

KIÑUBA

              (Cocteau'ri buruz)

Ixarño erriko asele oztiña!

Bakalgayak loraz baitaukaz baratzak.

Mitxilleta iduri

dabil atsegiña.

Baña Erijo'k ain matte dauz loratzak!

Bakaltseña datza. Goxea zein eder,

ate bat, odol-lits,

ametsentzat dager!

Gentz bare orretan bakaltseña zurbil:

erle batek dausi loraen ederra?

Orra, laño-begiz,

Erijo ori dabil!

Erijo anderak kiñua bai ankerra!

Bakaltseñak: Nuan, Izpiñe'ra nuan,

antxe gorde nadin

lurraren kolkuan!—

—Bakalgai erruki; ekarzuz zaldijak,

zaldi azkarrenak axe mien lagun.

Erijo ikusiki

daukodaz begijak.

Gogua dot orain, gau-margoz gain, illun—.

Jaunaren zaldijak kanpuan irrintsi,

eta axia aulez

eziñik jarraiki.

Ibar-gentzan dardar, lurrak ez, ostruak;

ta zaldijak arnas, aboz-barik, ulez.

Urrun, oztiñaz bat

galdu zaldiñuak,

begi illunen bijak, gabaz ezik, autsez.

Arratsa dagon me, odol-litsa, urria!

Baratz-zale dua

bakalgai gastia.

Lora-artian Andra Erijo ikusiki

esan eutson meki, itzak izpi-antzo:

—Ik, bakaltseñari

goxez keñu-larri?

Bildurrez ikusi yok eure azken—zantso.

Erijo tokija ez neure baratza.

Emen soil il bedik

urrezko arratsa!—

—Ene Bakalgaya: eztautsot kiñurik.

Nabarizkua zan neure irri-kiñuba,

Izpiñe'n gaur berton

otseña il biarrik!

Urrunan, oztin zan, ixar-eun, zeruba,

Ta zaldi—oñotsak etziran entzuten.

Betazal bat legez

gaba zan bilduten!

ARTZAÑENA

Artaldiak be-beka duaz

arrats leun onen bidietaz!

Itturrijotz'eko lerdijok,

Uri-Zuri'ko bitxidorrok,

duazen ardijoi begira

lausotan dozubez begijok!

Bedar berde usañez beterik

landa zabal gustijak dira.

Muño-ertzetan eztago otsik

arran-ots artegak langorik!

Artaldiak be-beka duaz

arrats leun onen bidietaz!

Ixarren zain dagon basuak

abarretan nai dauz usuak

ta begijetan muin-dagitse.

Urretan datzan itxasuak

ego-bako egadun axez

zugatzai murmur-daragitse!

Ardi-nausi, labitta pozez,

orak dantzan txirula-otsez!

Artaldiak be-beka duaz

arrats leun onen bidietaz!

Ta artaldien ordu onetan

baserri-ertzeko landetan

artzain-matte diran neskatxak

pozkiro dagoz gorubetan.

Noren kantea dan beretzat

jakin gura leuke bakotxak.

Esan zarrak betorz agorat

matte-begijen ezaugarritzat!

Artaldiak be-beka duaz

arrats leun onen bidietaz!

Bidetako arrats garbijan

bijotzak dagoz min bixijan.

Neskatxak diñoen kantea

dardaraz galtzen da mendijan.

Bere sakona nok ulertu!

Gentz betetan datza landea.

«Basoko artzañak akartu,

bertantxe gastayak agertu».

Artaldiak be-beka duaz

arrats leun onen bidietaz!

ABESLARI BATI

Eta arrats a baxen samurrik

etzan ixan leyar mietan!

Aren soin ederra langorik,

iñoiz etzan auldu laketan.

Irri ta dantza-zale eguan

atzak marpilla baxen zuri.

Ta pijanu aren kolkuan

eun txindor ebiltzan urduri.

Bidaldi luzerako deya

esku-artian ebilkijon.

Gauza argijenganako leya

ortzi—ziar igasi yakon.

Bere Agur Miren zurija

Schubert'i ostu gura eutsan.

Esku arein dardar bixija

izpi-otsa zan ler-ostrotzan.

Alan geratu zan ixillik

kantarik leunena kantetan.

Eta arrats a baxen samurrik

etzan ixan leyar mietan!

JOSTALLUBA

Gauza orotzatz itz—dagin

ezpan gorridun andera.

Odol-larrosen antzera

zabaltzen dozan mosumin

Eure Itz-jarijon orrekin

egunak yaukok gelkera!

Urre-zar don arrats-bera

eta lerdijoi ereskin

Nik, jaramon-egitteka,

begizten aunat barreka

odeyakaz amesetan

Baña jarrai-egin karden,

eresa baiton ederren

andera baten itzetan.

ESPAÑARTSU BATENA

Aprilleko goiz argijan

azkar etorran Rui-Albar.

Garoz ziran landak-ziar

jaun ederren zan zaldijan.

Bide au dagon loratsu

españartxu janzki gorri!

Gaimelur kolore bixi

itza lar labana dozu:

—Landan agon euzkotarño,

usotxu bat don ortzian:

atorn neurekin bidian

zaldi-ganian matteño.—

Españadiko españar

zugatz-puntan ene usua.

Baso-bidez, azkar ua

kolore ederdun Rui-Albar—

Ondo entzunen ementxe

gaste aren berresana:

—Neure gaztelu gurena

litxaken eure jauretxe.

Zidar utzezko janzkijak

emonen dauznat dotetzat

Amar neskame laguntzat;

argiz zarrak. gauz gastiak.—

—Españar zaldun lerdena

etxuat biar doterik.

Ez-ta jauregi ederrik.

Aski yuat attarena.

Iru gixalan yaukodaz

larrosa gorri mayetzan.

Eun ardi zuri larrean

eun ardi euren labittaz.—

—Baña mendarte onettan

mattale onik eztaukon. —

—Neure mattez milla gixon

kantaz yabiltzak landetan!—

MENDIGOXALIARENA

              Basaldua' tar Kepa'ri

               I

Mendi eze, ikurrin eder,

azke nai zattut axian.

Amar gasteren lerdena

makilla luzez bidian!

Mendi-bitxidor berdiok,

arin or duaz kantari:

«Dana emon biar yako

matte dan azkatasunari».

Eta ixil dago arratsa

Euzkadi'ko lur-ganian.

Amar gasteren lerdena

makilla luzez bidian!

               II

Gastedi orren didarra

bai-dala didar zolija!

Aberri baten samiñez

urduri dabil errija.

Azkatasun-goxalderuntz

sugarra dira basuak.

Sugarra basuak eta

zidar argija itxasuak.

Or duan ozte-aldrea

aberri-minez kantari:

«Dana emon biar yako

matte dan azkatasunari».

               III

Gaste orreik goruntz duaz

abesti eta ikurriñez.

Lañuan baño tiro otsak:

bedartza dager odolez.

Ikaraz duaz usuak,

mendija dago ixillean,

Amar gasteren lerdena

bixitza-barik lurrean!

Eta illuntziko bakian

norbattek darrai kantari:

«Dana emon biar yako

matte dan azkatasunari».

MUTXURDIÑA

       Ardo zuri,

       Ardo gorri,

ittunik yagokan mutxurdin

poztu egik zurrut batekin.

Euki neban, euki antziña

—a zan ezkontsari panpiña—

talle-bako etxia.

Euririk etzan egunetan

antxe bai-nebala topetan

egizko aterpia.

Aren nayez eldu yatazan

senargai bi, bijak konkorrak.

Ardanetxeko zorrak

alan kentzeko esperantzan!

       Ardo zuri,

       Ardo gorri,

ittunik yagokan mutxurdin

poztu egik zurrut batekin.

Ardo gozoena edanik

zato batekin nintzalarik,

—ilgo al da betiko—

etorri yatan, bein, etorri,

mutil maingo, aurpegi-gorri,

nerekin ezkontzeko.

Mattasun zin asko egiñik

edan eustan zato gustija.

Ene ordi txarrija

gero laga nindun bakarrik!

       Ardo zuri,

       Ardo gorri,

ittunik yagokan mutxurdin

poztu egik zurrut batekin.

Orain aukot euki zatua

—gatz-barik ene lapikua—

samin danen pozkarri.

Artu nagik eure mattetzat

emongo aut eskontsaritzat

laztan samurra sarri.

Goxian goiz ardanetxera

bete-bete egunez aguan.

Ta gabaz sotonduan

sorgin ipuñak kantatzera.

       Ardo zuri,

       Ardo gorri,

ittunik yagokan mutxurdin

poztu egik zurrut batekin.

OTSOKORENA

               I

Zidar-uledun otsoko

ibai ori dokan zabala!

Beste aldian ba'engo

arkume eukek jan ala.

Gose orrentzat bazkari

bildots zurijak yagozak

bedar ezian dantzari.

Metu egixak agiñak!

Zidar uledun otsoko

ibai ori dokan sakona!

Sakerak yaukon ontzitto

ibairako dokan ona!

               II

—Sakera, saker lagunoi,

pagua eder mendijan;

baña ire tayu lerdenoi

ederrago dok ontzijan—.

—Neure otsoko potoko

txorija eder egaizka:

ekar egistak usoko

ta iragoko aut arinka—.

—Sakera, saker argija,

iru egi ixango dozak

eure lan orren sarija.

Igi egixak arraunak—.

               III

—Neguba baño leunago

udea yabilk baratzan—.

Urretxindor ori ago

kanta-kantari zugatzan!

Ibai-erdijan batela

au zan bigarren egija:

—Iñoiz etxuak upela

eure jarrai, moskortija—.

Beste aldia ikuturik

olan mintza zan otsoko:

—Lana ba-dagik dubarik

eztok jango ogittan asko!—

               IV

Zidar-uledun otsoko

ibai ori dok sakona!

Sakerak yaukon ontzitto

ibairako dokan ona!

Otsoko eta sakera

alkarren jarki yabiltzak.

Ene artzain bildur-bera

bildots zurijak nun dozak?

Tarranpatan-tan, tarra-pan,

—bare dok ibai zabala—

otsoko ba-yabilk dantzan

arkuma yok, ba, jan ala.

ONDARTZA

              (Bixitza onek itxasua iduri)

Uñak jaurtiki bixitzara

bete baten itxartu nintzan!

Zein bidez nuake leara?

Galdu naz, galdu, neure battan!

Zador baten igeri nabil

sentiki, ez ikuski, ura.

Zabal au begitzez ezin bil

ta nerau naz orren bakura!

Goguak zabal dauz begijak;

bakarrik enintzan uretan?

Emen igeri ume gustijak;

beso-oska bat dantzut uñetan!

Soña gel, baña ez gogua,

Uberaldi au nondik dator?

Azalez dan bake osua!

Nora narok beraldi gogor?

Baña enedin auldu urean

gentza yagok ba, itxas-ganian.

Natzan lotan zabal neurgian

erijotz-uin otzak naruan!

ITXAS-ONDOKOENA

Itxas-ertzeko matte-miñak

zenbat itxaro-orduz egiñak!

Kai argijak margoz beterik

ta ontzijak dantzan uretan,

arraunak, ego-ordez, zabalik.

Eme azan itxas urdiña!

itxastar orrein begijetan

nok jarri yok arrisku-miña?

Usain ta edari bakanak

batzen dabez kai gustijetan.

Muñentzat prest daukez ezpanak!

Itxas-ertzeko matte-miñak

zenbat itxaro-orduz egiñak!

Portu-aldeko gastarua

galtzori danen seme zara

ta ibilkorra dozu gogua!

Lurrera zatorzan orduban

barriz zagoz uñai begira.

Deiren bat dantzuzu barruban!

Orra or berein zapi zuri!

Agur baten uso-dardara

euren gora-berak iduri.

Itxas-ertzeko matte—miñak

zenbat itxaro-orduz egiñak!

Or ba-duaz urdin-ganian

baña kayan dagoz mattiak

zapi zurijak atz-artian.

Alkarren zain egongo dira

itxaso ta liorrekuak:

oneik ur, areik lur-begira!

Bittartian portu-ertzetan

bakarrik andra eta umiak

zintzo iraungo dira lanetan.

Itxas-ertzeko matte-miñak

zenbat itxaro-orduz egiñak!

ARDUA TA ATSUA

Ardua eta atsua

bijak dantza-dantzari

Ai geure lapikua

ur-barik erre-bixi!—

Atsuak arduari,

katuba dala

suteko ziñaldari:

—Ardo zargala

zelan matte audan nik.

Nirekin ezkontzeko

eldu intzan Nabarra'tik.

Eldu intzan Nabarra'tik

ainbat zango egiñik.

Ardua eta atsua

bijak dantza-dantzari

—Geure buskentz gozua

katubaren janari!

Arduak atsuari,

sugarra dala

suteko ziñaldari:

—Atso mamala

beste senar bat don ik.

Eurekin dantzatzeko

ekar non ardetxetik.

Ekar non ardetxetik

aren praken trukerik.

Ardua eta atsua

bijak dantza-dantzari

—Ene, bixar moltsua

erre yaka atsuari!—

UDABARRIKO AUTORKUNTZA

Din-dan, balendan,

elixako atetan

gixon bat dilindan.

—Zer egin dozu pekatu

pagoen lagun bakarra?—

—Ote-lore bat triskatu

eta samindu dot larra—.

—Ori eztozu pekatu.

Mendi-usañez eskubak

ezin daikezuz orbandu.

Zabalik dozuz zerubak!—

Din-dan, balendan,

elixako atetan

gixon bat dilindan.

—Zer egin dozu pekatu

izarren izpi-zalia?—

—Abo gorri bat laztandu

axe yatan, ba, mattia—.

—Ori eztozu pekatu.

Neskutz-usañez espanak

ezin daikezuz orbandu.

Zabalik dozuz zerubak!—

Din-dan, balendan,

elixako atetan

gixon bat dilindan.

—Zer egin dozu pekatu

piztijen etsai ankerra?—

—Ene emaztetxuba urkatu

ordia zan, ba, ta alperra—.

—Ori, eztozu pekatu.

Odol gorrijaz eskubak

ezin daikezuz orbandu.

Zabalik dozuz zerubak—

Din-dan, balendan,

elixako atetan

gixon bat dilindan.

—Zer egin dozu pekatu

zelai ezeko anka-arin?—

—Apez-ardua bukatu

axe bai-yatan atsegin—.

—Ori da, ori pekatu!

Parka-eza dan obenak

gogua dautzu orbandu.

Eruan zagiz txerrenak!—

Din-dan, balendan,

elixako atetan

gixon bat dilindan.

ZELAYAN

Lora-billa neskea

larrarantza dua.

Bera loretan lore,

lore gorengua.

       Ene mattia,

zelaiko galpidia!

Larratik ittun dator,

ittun, bai, neskea.

Miñez dozu barrena,

negarrez bijotza.

Bijotz-barruban dozu

arantza zorrotza.

       Ene gaxua,

illun dozu gogua!

Zeure matrail-lorea

zimeldubaz dua.

Lore-billa neskea

larrarantza dua.

Lora-billa jutian

galdu dau gogua.

       Ene mattia,

zelaiko galpidia!

Loretan lore zanak

galdu dau beria.

MAYATZEKO GURUTZA

Mayatzeko gurutz donia

baserrijetan jaya zara

Lora barriz azan bidia

zuzendu nagik ermittara!

Mayatz-axio, geldi ago!

Loraz, eder. latxin gustija,

baña gaste dan a ariago.

Batan-usañez kutxan dauka,

kutxan dauka gona gorrija.

Oi, atera egin lasterka!

Gona gorri, burzapi zuri,

zein lirain aznat iduri

alai abilñan neska-barri!

Mayatzeko gurutz donia

baserrijetan jaya zara

Lora barriz azan bidia

zuzendu nagik ermittara!

Onetsirik dagoz zelayak:

soloz-solo apeza ibilki

esan dauz oi-diran otoyak.

Baseleiz-gorako bidiak

tanbolin orrek zein ederki

pozten dauzan. Ots mattatijak!

Gastaro, eder dan lorea,

eugaz yabilk mutil-kantea

ta neskatxen dantzaketea.

Mayatzeko gurutz donia

baserrijetan jaya zara

Lora barriz azan bidia

zuzendu nagik ermittara!

Senargayok, arin mendira!

Mayatzeko Gurutz deunetan

gustijak matte-mintzen dira.

Amasei jorraildun neskatxa.

—egak dozan orkatilletan?—

Axe miak daunan bekatxa!

Gona gorri, burzapi zuri,

mattasuna dautsan norbatti?

Pozez abiln dantza-dantzari!

Mayatzeko Gurutz(a) donia

baserrijetan jaya zara

Lora barriz azan bidia

zuzendu nagik ermittara!

ZIÑISTE-BAKUARENA

Igande goiz au landa-gain dager

—egal urdiñak dardarka airian

Zugasti, itxartu barri, bai eder!

Kanpai-otsa zein karden axian.

Gauz orok dauke Jainko betia;

arnas deunak muin dautse niñijan,

Oi latxin zabal orren bakia,

neure otoi au galdu bedi eugan!

«Ziñismen neure begija zanian

goiz oneik euken argi biguna!

Baña bein barna lañotu yatan

eta inguruban dodan illuna!»

Odei zuri bat —itzal baltziskaz—

bedar eze-gain bai samur dabil!

Muga leunenak aurkhintzak daukaz

ta artotza an dago, ez ots, ez ixil.

Barne ta kanpo Jainko aztarrak

baña ilta daukot fede dirdaya.

Soil matte dodaz latxin ta lerrak;

itxas urdiñak dauken alaya.

Eta goiz garden onen bakian

barriz ots-dagit, au ots bixija!

«Barne ontan nok senti zeinkian

samin ta poza azan begija!»

IRU ZALDUNAK

              Irisarri'tar Joseba Koldobika'ri

Goiz utsaren zubi zabalaz

iru zaldun argittan duaz!

«Atsegina dok bixitz-muina»

esan eban zaldun zurijak.

Leyar landuzko ontzi mioi

malko-antza yaukok ardauak!

Eta goiz-zubittik jaustian

ardoz busti euzan espanak!

Goiz utsaren zubi zabalaz

iru zaldun argittan duaz!

«Emia dok ludiko poza»

zaldun gorrijak esan eban.

Bere mosu leunen ederra

urre zarra dan arrats mian!

Ta usañez espanak eukozan

goiz-zubittik jausi zanian!

Goiz utsaren zubi zabalaz

iru zaldun argittan duaz!

«Aberrija dok zorun-utsa»

zaldun berdiak ots-egijan.

Burnizko ezpaten dirdiraz

berein gixon ziran mendijan.

Eta goiz-zubittik jaustian

aintzak muin-eutsan bekokijan!

Goiz utsaren zubi zabalaz

iru zaldun argittan duaz!

BOLUTXU ZURIJA

Bolu-bolutxu zurija,

—zamarijen txilin-otsa

Bolutxuko goiz argija,

errotarrijen dunbotsa!

Andaparan ura dago

—zidar-litsa markal-artez

Errotarime lirañoi

ain zuri zagoz urunez!

iri egixuz atiak

ura dabil, ba, lasterrez.

Bolu-bolutxu zurija,

—zamarijak emen dira—.

Bolutxuko goiz erdija,

zamaldunak or begira.

Eio bolu orrek, eio,

baratzan dabil axia,

Errotarime lerdenak

zangorriz dauko ulia.

Zidarrezko kiridunoi

arinka yabilk unia!

Bolu-bolutxu zurija,

—zamari-otsak urrunan—.

Bolutxuko iluntz argija,

ixarrak dagoz urdiñan

Bolu-bolutxu, zer dozu?

Egaz dabil arranua.

Makal-arteko bidexkaz

zerran igesi bikua.

Zidar-litsa zein ñimiño,

boluba gelditzen dua!

Bolu-bolutxu zurija,

—orra or ixar dirdira—.

Bolutxuko gau argija,

zamaldunak galdu dira!

LANGILLE ERAILDU BATI

               I

Ene Bizkai'ko miatze gorri

zauri zarae mendi ezian!

Aurpegi balzdun miatzarijoi

ator pikotxa lepo-ganian.

Lepo-ganian pikotx zorrotza

eguzki-diz-diz ta mendiz bera.

Ator bideskaz, —goxa sorbaldan—,

kezko zeruba yaukon olera.

Opor-otsa dok txaide zabalan,

—ukabil sendo, soñanzki urdin—.

Jaubiak, barriz, nasai etzunda,

laguntzat auke, i, urrutizkin.

Aurpegi balzdun miatzarijoi

ari bittartez deyak yabiltzak.

Bideskan zelan dirdir-yagijek

txapel-okerren kapela baltzak!

Orreik yaukoen gaizkin-itxura

sispa luziak lepo-ganian!

Ene Bizkai'ko miatze gorri,

zauri zarae mendi ezian!

               II

Mendiz bera lau txapel-okerrez

aurpegi balzdun miatzarija.

Begi baltz orreik sastakai dozak

baña zatittu ezin esija.

Noruntz aroe esku-lotuta

burni margodun gorputz gogorroi?

Sendua ba'intz, etsai-odolez

bustiko eunkek pikotx zorrotzoi!

Nerbion-ertzok, —tranbi-dardara—,

azkatu-nayez, zenbat alegin!

Baña olaen zarata-artian

aren ayotsik adittu-ezin!

Sispa luziak sutan yagozak,

—opor-zaratak txaide zabalan—.

Aurpegi balzdun miatzarijoi

igeri adi eure odolan...!

Txapel-okerrak edango yabek

ardao onena Gomez-etxian.

Ene Bizkai'ko miatze gorri,

zauri zarae mendi ezian!

ARTZAIN BATEN ERIJOTZEAN

               I

Zidarrezko bost sastakai

nok jasan daikez aldian?

Zidarrezko bost sastakai

zeure itzak dantza-aldijan.

Lapur-gaba baltz onetan

zaldi zurixka arin ua,

Artzain: zer dok begijetan?

Erijo'k ete arua?

Espa urten yaken lerdijai;

a zan espa gau baltzean!

Zidarrezko bost sastakai

nok jasan daikez aldian?

               II

Urrun zara, urrun mendija,

borde ori urrunago!

Soil dator zdldi zurija:

zeure jaube illa nun dago?

Arin zuaze ler-barna

pagoen itxal baltzera!

Ixarrok, bedartzak barna!

Artzañorak, lats-artera!

Zelan iretargl-izpijai

barre-egijen lur-ganian!

Zidarrezko bost sastakai

nok jasan daikez aldian?

               III

Saspi arratsez ardijak

ekin eutsen negarrari.

Saspi goxaldez tordantxak

ekin eutsen ixillari.

Orok negar-egin eutsen,

orok, neska batek ezik.

Ura joian negar baten,

lorak ziran zimeldurik.

Ilda zan-arren, bai nasai

zauririk ez aragijan!

Zidarrezko bost satakai

sakon eukozan ariman!

ETXEKO ALABEA

              (Aita nuen saltzaile)

               I

Arrats-autsak daukoz bidiak!

Lau zaldun datorz España'tik

Mairu-erriko mairu baltzak

zidar eta urrez zamaturik.

Lau zaldi zuri, ugel gorri,

zidarrezko aukoz bitsetan.

Arin-arin, axia iduri,

eguak daukez zangoetan.

Zidar eta urrez zamaturik

Lau zaldun datorz España'tik.

               II

Etxeko alaba liraña

itxi eyozu dantzeari.

Txirula alai dabil, baña

eder zayakoz mairuari.

Jantzi zadi gonantza gorriz

zaldi-otsak dira landetan.

Zagoz lirain, aurpegi argiz,

irrizko lorak ezpanetan.

Itxi eyozu dantzeari

eder zayakoz mairuari.

               III

—Neure alaba, ez negarrik

ondo zaldu zaugu dirutan.

Berreun urre-dukat arturik

eta saspi dupa eztittan—.

Lau zaldi zuri, ugel gorri,

mairu-errira zailu duaz.

—Txiribogin: ardua neuri,

edontzi au bete naparraz.

Berreun urre-dukat arturik

neure alaboi, ez negarrik!—.

MAYATZEKO KANTEA

Landak zidar diran unian

gogai au ba-juat airian!

Lora-erditze leuna dauko

euri-mattale zan latxiñak,

Eta irustatzak, apez-antzo,

buruban daukez purpesentak.

Gari gotti eta arto musker

nok jarijok ainbeste atzon?

Sasitzak eurek zein eder!

Baña gogai au ezin-egon!

Landak zidar diran unian

gogai au ba-juat airian.

Samurki dabiltzan axiok

kantari dirautse bidian:

«Tori usañezko egalok

latsak laztandu dagixuzan»

Ta begi-zabal dan loreak:

«Ago beti neure mattale

oraintxe dira mayetz-pestak

ta abarrak dagoz txinta-zale».

Landak zidar diran unian

gogai au ba-juat airian!

Beretzat eztago zugatzik

naiz ta loren eztegu-iduri.

Sagardi orrek zer dagik

ezkonbarri bat legez zuri?

Neure gogai au egaz dua

oyanok baño urrunago.

Naikun bixi batek darua

ta atxillotuko daunik eztago.

Landak zidar diran unian

gogai au ba-juat airian!

Baña zeure balkoi-ondotik

dardar igarotzen danian

mauak irri-dagitse pozik.

Egal-otsak dabiltz airian!

Orduban bai geratzen dala

zaurittu dan uso bat legez!

Mayatzeko elai apala

txirrika dabil zeure ederrez!

Landak zidar diran unian

gogai au ba—juat airian!

TXO MOSKORTUBA

Itxastarren barre-zantsuak

txo arek edan baitaruak!

Ez, ezegik edan pattarrik

gorputz baltziskadun umia!

Illundu yak begi-unia

eta eztakuskek zerurik.

Auxe samiña,

yanzki medun txo panpiña

ta zut egon-eziñik yagok!

Itxas—otsuok

kendu orri pattar—laketa

ara—onaka yabilk—eta!

Dantza ta dantza, lotu-barik,

ixai zaurittu bat yirudik.

Bere keñubak dozak loyak!

Ontzi-gibelan kentzen yozak

alkondara ta praka urdiñak.

Auxe samiña,

itxastarren barre-zantsuak

txo arek edan baitaruak!

Zer dok bare arrats oztiña!

Eta soñutzik

urtzi eder baten antzera

begi bijak lausoz beterik

jausi yakuk itxas-barnera!

TXIRIBOGIÑAREN ALABEA

               I

Txiribogin-alaba ori

bai eder edontzi-artian!

Gixonak dedaten unian

ezpanetan dozun barreirri!

Irri orrek illundu daike

goxez argijen dan eguna.

Ura ba'litz zeure ederkuna

iñor, be, egarri elitzake!

Baña askotxuk edan nai zattu

ta odol bigurtuko da ura.

Giriñak dauken aizto-itxura

zeure irrijak, ba, metzen dittu.

               II

Itzal balzdun ordi mindubak

jokuan dabiltz mai-ganetan.

Gau ta egun daukoz kartetan

zeureganako matte-miñak.

Ardoz ez, moskorti, ederrez,

abesten dabez kanta loyak.

Ta tinko ditxaro bakotxak

rri orrein jaube-ixan nayez.

Baña napar-ardua baño

tabernereak eztau saltzen.

Moskorti ezta iñoiz egoten

berak barnean daukon matteño.

               III

Norentzat baña ete-dira

samin utsa diran irrijak?

Airian duaz edontzijak!

Bixi dabil aizto-dirdira!

Zenbat neke-ots, zenbat oyu!

Lurrera jausten dira itzalak,

moskortijen itzal mindubak.

Danak dagoz zauriz urratu!

Odol-litsa datza tabernan

mattasun-oben bat iduri

Tabernerea barriz, leunki

irripar dago ontzi-artian!

BEGIJEN OMENEZ

Galai-galaitxu,

—mertxikondua dago loretsu–.

matte-min diran begi argijak

eztabez biar zeure gezijak.

Mattagar dabil kantari

—tinko urrezko uztaya—

pinpilinpauxen eiztari.

Oi, egadun aur itsuba,

jaurti egixu dardaya,

irrijen dardai sutsuba!

Galai-galaitxu,

—bitxidor ori dago argitsu—:

matte-min diran begi argijak

eztabez biar zeure gezijak.

Ixil zagoze zugatzok,

axioi abil leunkiro

naspildu-barik ametsok!

Mattagar dua eiztari:

baña neskatxak mekiro

eragin dautso dardari.

Galai-galaitxu,

—ollar gorrija dago arrotsu-:

matte-min diran begi argijak

eztabez biar zeure gezijak.

—Dardairik gabe neskutza,

zaurittu dozu, zaurittu

Mattagar aurran gorputza—.

Abestu alai txorijak!

Oi zelan diran ñirñirtu

neskatil aren begijak!

Galai-galaitxu,

—baratz osua dago usaintsu—:

matte-min diran begi argijak

eztabez biar zeure gezijak.

AMAYUR GAZTELU BALTZA

              (Y ese castillo de Maya

              que el duque me lo tenía).

              Antzola'tar Joseba Mirena' ri, mattez

               I

Amayur gaztelu baltz ori

—berreun gudari oro sumin—

zaintzen zattuben zaldun onak

Naparra-aldez egin dabe zin.

Izkillu gorriz zenbat gaste

bildur-bako mendittar lerden.

Eta orreik, Yatsu jaun orreik,

Jabier' eko zaldun guren.

Ikurrin bat —kate ta lilli—

torre gottijan zabal dago.

Bera salduko daun semerik

mendi onetan ezta jayo.

Amayur'ko ate-zain orrek

zidar turutaz oyu-egik.

Baztan-ibarran zenbat etsai,

arrotz-gabe eztago mendirik!

               II

Esitturik Amayur dauko

Miranda'ko konde Españarrak.

Orreik bai burnizko janzkijak,

ta urrezko ezpata-sagarrak!

Berekin dator, bai berekin,

Lerin'go eto orren semia.

Txakur txarrak jango al abe

erri-bako zaldun dongia.

Goiko aldetik asten dira,

asten dira subaga-otsez.

Orma-kontretan zenbat zurgu,

eta gezi zorrotzak airez!

Baña torrean zabal dabil

ikurrin bat —kate ta lilli—

Nok zapaldu ete dagikez

berreun gudari orok zoli?

               III

Amayur'ko gaztelu baltza

—jausi yatzuz torre gottijak—.

Baña, arrotza, etzadi geldu,

napar-seme dira gustijak.

Arresi gorri, zubi ausi,

—zein gitxi diran zaldun orreik—.

Erijo, samurño zakije

aberri-min baitabiltz eureik.

Miranda'ko konde gaizto orrek

jo egixuz zidar-turutak.

Ikurrin bat —kate ta lilli—

eztau laztanduko axeak.

Berreun gudari oso sumin

gaztelu-pian dagoz illik.

Ordutik ona, —zenbat laño—,

Naparruan ezta aberririk.